تصفیه فاضلاب بیمارستانی به عنوان یک فرآیند حیاتی برای حفاظت از محیط زیست و سلامت عمومی، نیازمند توجه ویژه به جنبه‌های مختلف آن است. این فاضلاب حاوی پاتوژن‌ها، داروهای تجویزی، مواد شیمیایی خطرناک و سایر آلاینده‌ها است که در صورت عدم تصفیه مناسب، میتواند تهدیدی جدی برای اکوسیستم و سلامت انسان‌ها باشد. در ادامه به صورت جامع به بررسی جوانب مختلف تصفیه فاضلاب بیمارستانی می‌پردازیم.
۱. اهمیت تصفیه فاضلاب بیمارستانی
– **محافظت از منابع آب**: فاضلاب بیمارستانی میتواند باعث آلودگی منابع آب سطحی و زیرزمینی شود. با تصفیه این فاضلاب، کیفیت آب‌های مصرفی و کشاورزی حفظ می‌شود.
– **پیشگیری از شیوع بیماری**: میکروارگانیسم‌های موجود در فاضلاب بیمارستانی، مانند باکتری‌ها و ویروس‌ها، می‌توانند منجر به شیوع بیماری‌های عفونی در جامعه شوند. تصفیه این فاضلاب میتواند به کاهش این خطر کمک کند.
– **رعایت مقررات قانونی**: بسیاری از کشورها برای کنترل و کاهش آلودگی‌ها، قوانینی را برای تصفیه فاضلاب بیمارستانی وضع کرده‌اند. این قوانین نه تنها برای حفاظت از محیط زیست بلکه برای تضمین سلامت عمومی نیز ضروری هستند.
۲. مراحل اصلی تصفیه فاضلاب بیمارستانی
#### الف) پیش‌تصفیه
این مرحله شامل فرآیندهای فیزیکی است که به جداسازی مواد جامد بزرگ، نظیر گازهای بی‌اثر، زباله‌های قابل مشاهده و لجن می‌پردازد. استفاده از توری‌ها و فیلترها، به ویژه در این مرحله اهمیت دارد.
#### ب) تصفیه زیستی
این مرحله شامل فرآیندهای بیولوژیکی است که با استفاده از میکروارگانیسم‌ها، آلاینده‌های آلی را تجزیه می‌کنند. از جمله روش‌های رایج می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
– **لجن فعال**: این روش به وسیله قرار دادن فاضلاب در یک مخزن هوادهی و افزودن لجن فعال به تجزیه مواد آلی می‌پردازد.
– **بیوفیلترها**: فاضلاب از روی بسترهای زیستی عبور می‌کند و میکروارگانیسم‌ها به تجزیه آلاینده‌ها کمک می‌کنند.
#### ج) ضدعفونی
پس از تصفیه زیستی، مرحله ضدعفونی برای کشتن میکروارگانیسم‌های باقی‌مانده ضروری است. روش‌های معمول شامل:
– **کلرزنی**: استفاده از کلر به عنوان یک ماده ضدعفونی‌کننده متداول است، اما ممکن است خطر تولید ترکیبات جانبی مضر را داشته باشد.
– **اشعه فرابنفش (UV)**: این روش یکی از مؤثرترین روش‌های ضدعفونی است که بدون استفاده از مواد شیمیایی، باکتری‌ها و ویروس‌ها را از بین می‌برد.
#### د) تصفیه شیمیایی
این مرحله برای حذف آلاینده‌های غیرآلی، مانند فلزات سنگین، با استفاده از مواد شیمیایی خاص انجام می‌شود. فرآیندهایی مانند رسوب‌دهی و جذب، در این مرحله به کار گرفته میشوند.
۳. چالش‌ها و موانع
#### الف) تنوع و پیچیدگی آلاینده‌ها
فاضلاب بیمارستانی دارای ترکیبی پیچیده از آلاینده‌ها است. وجود داروهای تجویزی، مواد شیمیایی، هورمون‌ها و میکروارگانیسم‌های مقاوم به دارو، نیازمند طراحی سیستم‌های تصفیه پیچیده و چندمرحله‌ای است.
#### ب) هزینه‌های اجرایی
تأسیس و نگهداری تأسیسات تصفیه فاضلاب بیمارستانی نیاز به سرمایه‌گذاری‌های کلان دارد. فناوری‌های پیشرفته، علاوه بر هزینه اولیه بالا، نیاز به هزینه‌های جاری و نگهداری نیز دارند.
#### ج) تطابق با مقررات
تأسیسات باید به طور مداوم با استانداردهای ملی و بین‌المللی سازگار باشند که ممکن است نیاز به تغییر و به‌روزرسانی فرآیندها داشته باشد.
۴. فناوری‌های نوین در تصفیه فاضلاب بیمارستانی
– **فناوری‌های غشایی**: مانند اسمز معکوس و نانو فیلتراسیون که می‌توانند آلاینده‌های بسیار ریز را نیز حذف کنند.
– **پلاسما پیشرفته**: استفاده از تکنیک‌های پلاسما برای حذف آلاینده‌های شیمیایی و بیولوژیکی.
– **اکسیژن فعال**: استفاده از این فناوری به عنوان جایگزینی برای کلر، برای تصفیه فاضلاب با کاهش آلودگی‌های شیمیایی.
به طور کلی باید اینگونه گفته شود که فاضلاب حاصل از مراکز درمانی و بهداشتی و بیمارستان ها از لحاظ کیفی با فاضلاب شهری یکسان هستند علاوه بر آن فاضلاب بیمارستانی دارای ترکیبات و مواد عفونی و سمی نیز هستند که سلامت محیط، پرسنل و کارمندان شاغل در بخش بهداشت و درمان و همینطور برای تمامی اعضای جامعه بسیار خطر آفرین هستند.
بخش های مختلف بیمارستان شامل سرویس بهداشتی،رستوران،آزمایشگاه و همین طور بخشx-ray و تخلیه بخش شیمیایی حاصل از آزمایشگاه ها و …..از جمله بخش های خروجی فاضلاب بیمارستانی میباشند.
در بسیاری از کشورهاي توسعه یافته و برخی کشورهاي در حال توسعه با توجه به اینکه مقادیر زیادي آب در بیمارستانها مصرف می گردد، فاضلاب تولیدي به صورت رقیق شده میباشد و پساب خروجی از بیمارستانها ومراکز بهداشتی درمانی بدون نیاز به تصفیه اضافی در تصفیه خانه فاضلاب شهري تصفیه می گردند، و بدون هیچ گونه خطر خاص بهداشتی و زیست محیطی را سبب گردد. فقط تحت شرایط خاص نظیر شیوع بیماریهاي اسهال حاد زائدات بیماران باید به طور اختصاصی جمع آوري و گندزدایی شوند. درکشورهایی که شبکه جمع آوري فاضلاب وجود ندارد، تخلیه فاضلاب (بیمارستانها و مراکز بهداشتی درمانی)به صورت تصفیه نشده و یا تصفیه شده به طور ناقص باعث مخاطرات اجتناب نا پذیري بر روي بهداشت و سلامت جامعه خواهد شد. یکی دیگر از خطرات و تهدیدات در فاضلاب های بیمارستان و مراکز درمانی اثرات سمی موادشیمیایی موجود در فاضلاب مراکز بهداشتی درمانی(بیمارستانی) بر روي باکتري و میکروارگانیسمهاي فعال در فرآیند تصفیه فاضلاب بیمارستان می باشد.
اجزاء معمول فاضلاب‌های بیمارستانی شامل موارد زیر است:
– مواد آلی قابل‌تجزیه بیولوژیک
– مواد معدنی (محلول، کلوئیدی یا معلق)
– فلزات سمی (جیوه)
– مواد شوینده (دترجنت‌ها)
ماهیت فاضلاب بیمارستانی
فاضلاب‌های بیمارستانی به دلیل وجود پاتوژن‌های مختلف، فلزات سنگین و ترکیبات شیمیایی – دارویی، ترکیبات کلردار و دترجنت در خود دارای اهمیت ویژه‌ای میباشند. باتوجه به این که بیمارستان یعنی محل درمان، بنابراین منطقی به نظر می‌رسد که فاضلاب، حاوی مقدار زیادی پاتوژن باشد، فلزات سنگین هم چون جیوه و نقره نیز در برخی از مراحل درمان استفاده میشوند که خواه وناخواه به فاضلاب راه پیدا می‌کنند و خیلی از ترکیبات شیمیایی – دارویی که در فرآیند تشخیص و درمان از آنها استفاده می‌شود بدون تغییر و یا با اندک تغییری از بدن بیمار دفع می‌شود. از کلر و ترکیبات آن نیز برای گندزدایی فاضلاب و از بین بردن پاتوژن‌ها استفاده گسترده‌ای می‌شود و دترجنت نیز در وسعت زیادی از بیمارستان جهت گندزدایی سطوح و وسایل و … کاربرد دارد.
در فاضلاب ها مقدار زیادی آنترو ویروس‌ها وجود دارند. وجو آنترو ویروس ها، به‌عنوان آلودگی ویروسی آب، در پساب‌های بیمارستانی نشانگر حضور ویروس‌های دیگر است. این ترشحات مایع، مستقیماً از طریق لوله‌های فاضلاب آزمایشگاه و به صورت کلی بیمارستان به شبکه فاضلاب روی شهری راه می‌یابد و با انجام فرآیندهای فیزیکی و شیمیایی در تصفیه فاضلاب تغییری در آنها ایجاد نمی‌شود.
فاضلاب‌های بیمارستانی که سبب تشدید آلودگی می‌شود حاوی ترکیبات کلردار و یا فلزات سنگینی مانند جیوه و نقره است. مقدار COD گزارش‌شده در برخی از پساب‌های بیمارستانی به ترتیب برابر ۷۰۰ تا ۱۹۰۰ میلی‌گرم در لیتر است.میزان ترکیبات( AOXترکیبات هالوژنه) موجود در فاضلاب‌های بیمارستانی نسبتاً بالا است. این ترکیبات تجزیه‌پذیری خوبی ندارند و رفتارهای جذبی خوبی نیز از خود نشان نمی‌دهند و بیشترین جرم AOX جداشده از پساب‌های بیمارستانی مربوط به صفحات آزمایش X-ray،حلال‌ها گندزداها، پاک‌کننده‌ها و داروهای کلردار است. مطالعات انجام‌گرفته بر روی بیمارستان‌های آلمان نشان داده است که غلظت این ترکیبات در پساب خروجی بخش‌های ویژه حدود 0.13 تا0.94 میلی‌گرم در لیتر است، درصورتیکه این مقدار برای پساب خروجی کل بیمارستان بسیار بیشتر است. غلظت ترکیبات AOX در بخش مرکزی بیمارستان‌های فرانسه در بین 0.38تا 0.24 میلی‌گرم در لیتر است. معمولاً درصد مشارکت داروها در میزان ترکیبات AOX خروجی از پساب‌های بیمارستانی کمتر از ۱۱ درصد است. البته باید این را ذکر کرد که میزان ترکیبات AOX در ادرار افراد بیمار بسیار پایین است. این مقدار معمولاً برابر با ۱/۰ میلی‌گرم در لیتر و ۲/۰ میلی‌گرم در لیتر است. به‌واسطه اثر ترقیق، تأثیر این عوامل خروجی از افراد بیمار بسیار ناچیز است.
تخلیه فاضلاب بیمارستانی به شبکه جمع آوري و تصفیه خانه فاضلاب شهري
تخلیۀ فاضلاب هاي بیمارستانی در صورتی به شبکۀ فاضلاب شهري مجاز است که شهر داراي تصفیه خانۀ فاضلاب در دست بهره برداري باشد.
الزاماً با رعایت موارد زیر تخلیۀ این نوع فاضلاب ها بدون پیش تصفیه به شبکۀ فاضلاب شهري(که به تصفیه خانۀ در حال بهره برداري منتهی می گردد)مجاز میباشد:
براي جلوگیري از ورود مواد معلق درشت موجود در فاضلاب هاي بیمارستانی به شبکه، ضروري است یک دستگاه آشغال گیر با مشخصات زیر در مدخل ورودي فاضلاب بیمارستانها به شبکه فاضلاب شهري به صورت ثابت و غیرقابل جا به جایی نصب گردد:
اندازة میله ها with: 10mm Depth: 50mm فاصلۀ بین میله ها: mm15-2
باتوجه به اینکه بیمارستانها ممکن است موادشیمیایی خطرناك، مواد دارویی و ایزوتوپ هاي رادیواکتیو مصرف نمایند باید ضمن ارایه آموزشهاي لازم به پرسنل مربوطه، از تخلیۀ این مواد به شبکه جلوگیري شود. این آموزشها باید از طرف بیمارستان ها و با همکاري شرکت آب و فاضلاب استانی ارایه گردد.
درصورتیکه مراکز تحقیقات پزشکی و یا بیمارستان هاي تخصصی ویژه اي در سطح شهر وجود داشته باشد که کیفیت فاضلاب آنها با کیفیت فاضلاب شهري متفاوت و احتمالاً حاوي مواد سمی، رادیواکتیو و یا مواد بازدارندة رشد میکروبی به میزان غیرمتعارف باشد، ضروري است موارد به شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور منعکس تا به صورت خاص اتخاذ تصمیم گردد.
ورود و تخلیۀ مواد زاید جامد بیمارستانی، خاکستر و بقایاي حاصل از سوزاندن زبالۀ بیمارستانی، فاضلاب حاصل از دستگاههاي کنترل آلودگی در کوره هاي زباله سوز، موادشیمیایی پرتوزا، موادشیمیایی و دارویی مازاد که تاریخ مصرف آنها گذشته، اندام هاي قطع شدة بیماران، جنین سقط شده، محیط هاي کشت مصرف شده و مواد نوك تیز به شبکۀ جمع آوري فاضلاب شهري اکیداً ممنوع می باشد.
فاضلاب حاصل از آشپزخانه هاي بیمارستانها حاوي چربی بالایی است که با تجمع میتواند موجبات گرفتگی لوله هاي جمعآوري فاضلاب را فراهم نماید، لذا این مکانها به منظور حذف چربی موجود در فاضلاب خود باید اقدام به احداث واحد چربی گیر بر اساس طرح زیر نمایند:
استفاده مجدد از فاضلاب تصفیه شده براي کشاورزي یا هر منظور دیگري که فاضلاب بیمارستانی با آن همراه بوده است تنها در صورت رعایت استانداردهاي کشوري مجاز است.
نتیجه‌گیری
تصفیه فاضلاب بیمارستانی یک فرآیند پیچیده و چندجانبه است که نیازمند توجه به فناوری‌های پیشرفته و روش‌های متنوع است. با پیاده‌سازی سیستم‌های مؤثر و پایبندی به استانداردها، می‌توان به حفاظت از محیط زیست و سلامت عمومی کمک شایانی کرد. در نهایت، همکاری بین متخصصان بهداشت، مهندسان و مسئولان محیط زیست برای بهبود این فرآیندها ضروری است.
